Czym jest spółdzielnia socjalna i dla kogo ma sens
Definicja spółdzielni socjalnej w polskim prawie
Spółdzielnia socjalna to szczególny rodzaj przedsiębiorstwa, które działa na styku biznesu i pomocy społecznej. Jej podstawę stanowi ustawa o spółdzielniach socjalnych oraz Prawo spółdzielcze. Kluczowe są tu dwa cele: zatrudnienie osób zagrożonych wykluczeniem społecznym oraz reintegracja społeczno-zawodowa, czyli pomaganie ludziom w powrocie na rynek pracy i do normalnego funkcjonowania w społeczności.
Spółdzielnia socjalna jest jednocześnie pracodawcą, przedsiębiorcą i organizacją solidarnościową. Prowadzi normalną działalność gospodarczą: wystawia faktury, ma kontrakty, płaci podatki i składki, ale część wypracowanego zysku powinna iść na cele społeczne oraz rozwój spółdzielni, a nie tylko do kieszeni członków.
W praktyce spółdzielnia socjalna świetnie sprawdza się tam, gdzie klasyczny biznes nie widzi interesu, a potrzeba lokalnych usług jest duża: usługi opiekuńcze, porządkowe, catering na małą skalę, drobne remonty, turystyka wiejska, usługi sąsiedzkie. Dzięki temu lokalna społeczność zyskuje usługi, a osoby w trudniejszej sytuacji – pracę i poczucie sprawczości.
Różnice między spółdzielnią socjalną a innymi formami
Częsty błąd na starcie to wybór formy prawnej „na czuja”, bez porównania z innymi możliwościami. Spółdzielnia socjalna różni się istotnie od fundacji, stowarzyszenia i zwykłej firmy.
| Forma | Cel główny | Podział zysku | Zarządzanie |
|---|---|---|---|
| Spółdzielnia socjalna | Praca i reintegracja członków, usługi dla społeczności | Możliwy, ale ograniczony; część zysku na cele społeczne i rozwój | Demokratyczne – 1 członek = 1 głos |
| Fundacja | Realizacja celów statutowych (społecznych, kulturalnych itd.) | Zysk nie dla założycieli; całość na cele statutowe | Zarząd powoływany, brak zasady 1 członek = 1 głos |
| Stowarzyszenie | Działanie na rzecz członków lub społeczności | Zysk na cele statutowe; brak klasycznego „podziału zysku” | Demokratyczne, ale działalność gospodarcza to dodatek |
| Jednoosobowa działalność / spółka | Zysk właściciela / wspólników | Zysk na rzecz właściciela / wspólników | Decyzje wg udziałów lub jednoosobowo |
Spółdzielnia socjalna to kompromis: łączy cel społeczny z realnym biznesem i daje członkom wpływ na decyzje. Każdy członek ma jeden głos – niezależnie od tego, ile wniósł wkładu. To zaleta, ale też wyzwanie, bo wymaga wysokiej kultury współpracy.
Kto może założyć spółdzielnię socjalną
Założyć spółdzielnię socjalną mogą zarówno osoby fizyczne, jak i osoby prawne. Ustawowo przewidziano kilka wariantów:
- Osoby fizyczne – co do zasady co najmniej 5 osób, należących do określonych grup (m.in. osoby bezrobotne, z niepełnosprawnościami, korzystające z pomocy społecznej, osoby po kryzysach psychicznych, uzależnieniach, wychodzące z bezdomności, opuszczające zakłady karne lub poprawcze).
- Osoby prawne – np. gminy, powiaty, organizacje pozarządowe, kościelne osoby prawne, spółdzielnie mieszkaniowe – wtedy wystarczą